[Level 1] Economics

[Tóm tắt kiến thức quan trọng] của Reading 8: Topics in demand and supply analysis

Bài viết cung cấp cho các bạn những kiến thức quan trọng của Reading 8

1. Một số khái niệm cơ bản

Hàm cầu: là một biểu thức toán học thể hiện mối quan hệ giữa lượng cầu các yếu tố ảnh hưởng đến cầu về một loại hàng hóa trong một khoảng thời gian nhất định.

Lượng cầu của người tiêu dùng về một loại hàng hóa dịch vụ có mối quan hệ và chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố khác nhau như giá cả của chính hàng hóa đó, thu nhập của người tiêu dùng, giá cả của các hàng hóa liên quan.

Chúng ta có thể tóm tắt ngắn gọn các mối quan hệ đó dưới dạng toán học như sau:

Q = f [P; I; P(x,y)]

Trong đó:

Q: Lượng cầu của hàng hóa

P (Price): Giá của hàng hóa, khi giá tăng thì khả năng mua giảm; cầu giảm.

I (Income): Thu nhập của người tiêu dùng, khi thu nhập tăng thì khả năng mua tăng, cầu tăng.

P(x,y): Giá cả của các hàng hóa liên quan P(x,y)

1.1. Độ co giãn của cầu theo giá (Own-price elasticity):

Công thức tính toán độ co giãn của cầu theo giá:

  • Định nghĩa: thể hiện độ nhạy của lượng cầu trước thay đổi về giá của hàng hoá, 1% thay đổi về giá sẽ dẫn tới bao nhiêu % thay đổi về cầu.
  • Có 3 trường hợp để đánh giá độ co giãn
    • |E| > 1: lượng cầu rất nhạy cảm theo sự thay đổi của giá, hay nói cách khác, khi giá tăng x% thì cầu sẽ giảm một lượng nhiều hơn x% - cầu co giãn.
      Ví dụ: cước phí xe grab tăng nên nhu cầu sẽ giảm mạnh khi khách hàng sử dụng hãng xe công nghệ khác hoặc taxi truyền thống có giá rẻ hơn.
    • |E| < 1 : lượng cầu ít nhạy cảm theo sự thay đổi của giá, hay nói cách khác, khi giá tăng x% thì lượng cầu giảm một lượng ít hơn x% -  cầu kém co giãn.
      Ví dụ: Xăng tăng giá 10% thì cầu của người tiêu dùng thường giảm thấp hơn 10% (người tiêu dùng ít nhạy cảm với sự thay đổi của giá).
    • |E| = 0: Hàng hóa hoàn toàn không nhạy cảm đối với sự thay đổi của giá, hay nói cách khác, khi giá tăng x%, lượng cầu vẫn giữ nguyên không hề thay đổi. 
      Ví dụ: với một số mặt hàng rất thiết yếu, không có sản phẩm thay thế, như thuốc điều trị đặc biệt, thì dù giá tăng lên, người tiêu dùng (bệnh nhân) vẫn cần phải duy trì một lượng tiêu dùng không đổi. 
    • E =  : Hàng hóa cực kỳ nhạy cảm đối với sự thay đổi của giá; hay nói cách khác, khi giá tăng x%, lượng cầu ngay lập tức giảm xuống bằng 0; trường hợp này thường xảy ra với thị trường cạnh tranh hoàn hảo; khi người tiêu dùng rất dễ dàng tìm được phương án thay thế, và họ chỉ chấp nhận một mức giá nhất định cho 1 loại hàng hóa. 
      Ví dụ: ở Hà nội, có rất nhiều mặt hàng trà đá vỉa hè, vậy nên nếu một hàng trà đá tăng giá, người tiêu dùng ngay lập tức sẽ chuyển sang uống ở các hàng khác với giá thấp hơn, dẫn đến cầu ở cửa hàng vừa tăng giá giảm về 0. 

  • Độ co giãn trên đường cầu tuyến tính

Hình 2 mô tả sự thay đổi của độ co giãn (E) trên đường cầu tuyến tính. Ở phần trên của đường cầu, độ co giãn lớn hơn 1 (theo giá trị tuyệt đối); nói cách khác, sự thay đổi % lượng cầu lớn hơn sự thay đổi % giá. Còn ở phần dưới của đường cầu, sự thay đổi % về lượng cầu nhỏ hơn sự thay đổi % giá.

Hình 2: Độ co giãn của giá trên đường cầu tuyến tính

    • Tại điểm (a), tại vùng giá cao, độ co giãn của cầu lớn hơn điểm (c) khi ở vùng giá thấp
    • Độ co giãn tại điểm (b) là -1; tức là giá tăng 1% dẫn tới lượng cầu giảm 1%. Đây là điểm có doanh thu cao nhất (= giá x lượng cầu), cụ thể bằng 4.5 x 45 = USD 202.5
    • Tại các điểm có giá nhỏ hơn USD 4.5, cầu ít co giãn. Tại đây, khi tăng giá lên x% thì lượng cầu sẽ chỉ giảm một lượng ít hơn x%, dẫn đến doanh thu vẫn tăng. Tóm lại, khi giá < USD 4.5, doanh thu sẽ tăng khi tăng giá. 
    • Tại các điểm có giá lớn hơn USD 4.5, cầu co giãn. Tại đây khi giá tăng lên x% thì lượng cầu sẽ giảm một lượng nhiều hơn x%, dẫn đến doanh thu giảm. Tóm lại, khi giá > USD 4.5, doanh thu sẽ giảm khi tăng giá
      Ví dụ: giá tăng lên 5 (tăng 11%), lượng cầu sẽ giảm về 39 (giảm 13%). Khi đó, doanh thu giảm còn = 39 x 5 = USD 195 (< USD 202.5)
  • Các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ co giãn
    • Phần thu nhập chi tiêu cho sản phẩm: Càng dành nhiều phần trong thu nhập cho một sản phẩm nào đó thì cầu cho sản phẩm đó càng co giãn.
      Ví dụ: Khi mua bất động sản, người mua sẽ thường đắn đo về giá cả bởi vì các mặt hàng bất động sản đều có giá rất cao tương đương nguồn thu nhập tích lũy trong thời gian dài
    • Thời gian: Độ co giãn của cầu có xu hướng tăng lên khi khi thời gian kéo dài trong lúc giá tăng.
      Ví dụ: khi giá cước Grab tăng cao và ít khuyến mãi trong thời gian dài, người dùng sẽ không hay đi Grab như trước đây mà thay vào đó là tự đi xe hay chọn cách di chuyển khác.
    • Sự sẵn có của các sản phẩm thay thế: Có càng nhiều sản phẩm thay thế gần gũi thì cầu càng co giãn.
      Ví dụ: Không ăn thịt gà thì chúng ta có thể ăn nhiều loại thịt khác (thịt gà, bò, vv) nên cầu co giãn mạnh.
    • Tính thiết yếu của sản phẩm (“Necessity of product”): Sản phẩm càng thiết yếu thì cầu sẽ càng ít co giãn. Ví dụ: Tiền điện tăng nhưng nhu cầu xài điện là vô cùng thiết yếu và người tiêu dùng không thể tìm được mặt hàng thay thế cho điện nên cầu không co giãn nhiều.

1.2. Độ co giãn chéo của cầu (cross-price elasticity of demand):

  • Định nghĩa: Đo lường mức độ thay đổi về lượng cầu của một hàng hóa khi giá của một hàng hóa khác thay đổi.
  • Ý nghĩa : Khi giá của một hàng hóa tăng 1% thì lượng cầu của hàng hóa còn lại tăng hay giảm bao nhiêu %.
  • Phân loại:
    • Hàng hóa thay thế: Hai hàng hóa là hàng hóa thay thế nếu giá của một hàng hóa tăng thì lượng cầu của hàng hóa còn lại cũng tăng. Trong trường hợp này, thì độ co giãn chéo có giá trị dương.
      Ví dụ: Khi giá thịt lợn tăng cao, người tiêu dùng có xu hướng chuyển sang loại thịt khác như thịt gà, thịt bò nên lượng cầu về mặt hàng thịt bò và thịt gà tăng.
    • Hàng hóa bổ sung: Hai hàng hóa là hàng hóa bổ sung nếu giá của một hàng hóa tăng thì lượng cầu của hàng hóa còn lại giảm. Ví dụ: Khi giá xăng dầu tăng, nhu cầu mua xe hơi cá nhân có thể sẽ giảm do chi phí vận hành phương tiện cá nhân tăng cao, thay vào đó người dân sẽ có xu hướng sử dụng các loại hình phương tiện khác

1.3. Độ co giãn của cầu theo thu nhập (Income elasticity of demand)

  • Định nghĩa: Đo lường sự thay đổi của lượng cầu hàng hóa và dịch vụ khi thu nhập của người tiêu dùng thay đổi trong điều kiện các yếu tố khác giữ nguyên.
  • Ý nghĩa: Độ co giãn của cầu theo thu nhập cho chúng ta biết, nếu các điều kiện khác được giữ nguyên thì khi thu nhập tăng lên 1%, lượng cầu hàng hoá sẽ tăng hay giảm bao nhiêu phần trăm.
  • Phân loại:
    • Hàng hóa thông thường: Thu nhập tăng sẽ dẫn đến tăng cầu → Độ co giãn > 0
    • Hàng hóa thứ cấp: Thu nhập tăng lên sẽ dẫn đến giảm cầu → Độ co giãn < 0
Hình 3: Mối quan hệ giữa thu nhập và lượng cầu của hàng hoá thông thường và hàng hoá thứ cấp
  • Các dạng hàng hóa đặc biệt
    • Hàng hoá Giffen (Giffen goods): Là hàng hóa thứ cấp, chất lượng thấp, giá thành rẻ. Cầu của hàng hóa Giffen tăng khi giá tăng và cầu giảm khi giá giảm, dẫn đến đường cầu là đường dốc lên (thay vì là dốc xuống như hàng hóa thông thường).
    • Hàng hoá Veblen (Veblen goods): là mặt hàng xa xỉ, cao cấp, phát hành giới hạn, giá càng cao thì người tiêu dùng càng muốn sở hữu. Lý do là vì, người tiêu dùng có được sự thỏa dụng từ việc tiêu dùng những mặt hàng cao cấp, điều này thể hiện địa vị của họ, vì vậy giá của các mặt hàng xa xỉ càng cao thì độ thỏa dụng của họ càng tăng, thì thì lượng cầu lại càng tăng. Vậy nên đường cầu là một đường dốc lên (thay vì là dốc xuống như hàng hóa thông thường). 

Reviewer: Hoang Ngoc